बुटवल । नेपालको आर्थिक विकासमा बैंकहरूको ठूलो भूमिका रहेको छ। आधुनिक बैंकिङ प्रणाली सुरु हुनु अघि मानिसहरूले पैसा घरमै राख्ने वा साहु–महाजनबाट ऋण लिने चलन थियो। समयसँगै संगठित बैंकिङ प्रणालीको विकास भयो र अहिले बैंकहरू देशको अर्थतन्त्रको मुख्य आधार बनेका छन्।
बैंक भनेको के हो?
बैंक भनेको पैसा राख्ने, बचत गर्ने, ऋण दिने र आर्थिक कारोबार सजिलो बनाउने वित्तीय संस्था हो। बैंकले सर्वसाधारणबाट निक्षेप (Deposit) संकलन गरेर त्यो पैसा आवश्यक परेका व्यक्ति वा व्यवसायलाई ऋण (Loan) का रूपमा उपलब्ध गराउँछ।
बैंकले सामान्यतया यी सेवा प्रदान गर्छः
• सर्वसाधारणबाट निक्षेप संकलन गर्ने
• व्यक्ति तथा व्यवसायलाई ऋण उपलब्ध गराउने
• पैसा ट्रान्सफर, चेक, ATM, मोबाइल बैंकिङ जस्ता सेवा दिने
• देशको आर्थिक गतिविधि सञ्चालनमा सहयोग गर्ने
यसरी बैंकले बचतकर्ताबाट संकलित पैसा अर्थतन्त्रमा लगानी गरी आर्थिक गतिविधि चलाउन मद्दत गर्छ।
नेपालमा बैंकको स्थापना कसरी भयो?
नेपालमा आधुनिक बैंकिङ प्रणाली सुरु हुनु अघि औपचारिक बैंकिङ व्यवस्था थिएन। मानिसहरूले व्यक्तिगत रूपमा पैसा बचत गर्ने वा साहु–महाजनबाट ऋण लिने गर्थे।
यस अवस्थालाई व्यवस्थित बनाउन सरकारले वि.सं. १९९४ (सन् 1937) मा नेपालकै पहिलो बैंक स्थापना गर्‍यो।
नेपालमा बैंकिङ प्रणालीको सुरुवात
नेपालमा आधुनिक बैंकिङ प्रणालीको सुरुवात Nepal Bank Limited स्थापना भएपछि भएको मानिन्छ।
• स्थापना: वि.सं. १९९४ कार्तिक ३० (1937 AD)
• संस्थापक: नेपाल सरकार र निजी क्षेत्र
यो नेपालकै पहिलो वाणिज्य बैंक (Commercial Bank) हो।
सुरुवातमा बैंकले कसरी काम गर्थ्यो?
बैंकिङको प्रारम्भिक समयमा सेवा धेरै सीमित थियो। मुख्य कामहरू यस्ता थिए:
• बचत खाता खोल्ने
• व्यापारिक गतिविधिका लागि ऋण दिने
• चेकमार्फत भुक्तानी गर्ने
• सरकारको आर्थिक कारोबार व्यवस्थापन गर्ने
त्यतिबेला अहिले जस्तो आधुनिक प्रविधि थिएन।
• ATM थिएन
• Online Banking थिएन
• सबै काम कागज र रजिस्टरमा दर्ता गरेर गरिन्थ्यो।
नेपालको पहिलो बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरू
नेपालमा विभिन्न प्रकारका वित्तीय संस्थाहरू क्रमशः स्थापना हुँदै गए।
पहिलो Commercial Bank
• Nepal Bank Limited
• स्थापना: 1937
पहिलो Development Bank
• Nepal Industrial Development Corporation
• स्थापना: 1959
पहिलो Finance Company
• Nepal Finance Limited
• स्थापना: 1983
अहिले यी संस्थाहरूको अवस्था
Nepal Bank Limited अहिले पनि नेपालको प्रमुख सरकारी बैंकहरूमध्ये एक हो र देशभर यसको शाखा सञ्जाल फैलिएको छ।
Nepal Industrial Development Corporation लाई पछि पुनर्संरचना गरेर Rastriya Banijya Bank सँग जोडिएको छ।
Nepal Finance Limited अहिले पनि वित्त कम्पनीका रूपमा सञ्चालनमा रहेको छ।
अहिले बैंकहरूले कसरी काम गर्छन्?
प्रविधिको विकाससँगै बैंकिङ प्रणाली पनि आधुनिक भएको छ। अहिले बैंकहरूले डिजिटल सेवा प्रदान गरिरहेका छन्।
मुख्य सेवाहरू:
• ATM सेवा
• Mobile Banking
• Internet Banking
• QR Payment
• International Remittance
• Home Loan तथा Business Loan
नेपालमा बैंकिङ प्रणालीलाई नियमन गर्ने मुख्य संस्था Nepal Rastra Bank हो।
यो संस्थाले बैंकहरूको सञ्चालनका लागि नियम बनाउने, अनुगमन गर्ने तथा आवश्यक परे हस्तक्षेप गर्ने काम गर्छ।
बैंक collapse (बैंक डुब्नु) भनेको के हो?
बैंक collapse भनेको बैंकले आफ्नो आर्थिक दायित्व पूरा गर्न नसक्ने अवस्था हो।
यस अवस्थामा बैंकसँग पर्याप्त पैसा हुँदैन र निक्षेपकर्ताको पैसा फिर्ता गर्न वा ऋणको व्यवस्थापन गर्न कठिन हुन्छ।
बैंक किन collapse हुन्छ?
१. खराब ऋण (Bad Loan / NPA)
यदि बैंकले दिएको ऋण धेरै मात्रामा फिर्ता आएन भने बैंक ठूलो घाटामा जान सक्छ।
उदाहरणका लागि १०० करोड ऋण दिएकोमा ५० करोड फिर्ता आएन भने बैंक कमजोर हुन सक्छ।
२. Bank Run
धेरै निक्षेपकर्ताले एकैपटक बैंकबाट पैसा निकाल्न खोजे भने बैंकसँग तुरुन्तै सबै पैसा उपलब्ध नहुन सक्छ।
३. गलत व्यवस्थापन
• खराब निर्णय
• भ्रष्टाचार
• जोखिमपूर्ण लगानी
यी कारणले पनि बैंक संकटमा पर्न सक्छ।
४. आर्थिक संकट
देश वा विश्वमा ठूलो आर्थिक संकट आयो भने बैंकहरू पनि प्रभावित हुन सक्छन्।
उदाहरणका लागि सन् 2008 को Global Financial Crisis ले विश्वका धेरै बैंकहरूलाई प्रभावित गरेको थियो।
नेपालमा बैंक collapse हुन सक्छ?
नेपालमा बैंकिङ प्रणालीलाई Nepal Rastra Bank ले कडाइका साथ नियमन गर्छ।
यसले:
• बैंकहरूको पूँजीको मापदण्ड निर्धारण गर्छ
• वित्तीय अनुगमन गर्छ
• समस्या आएमा बैंकलाई merge वा rescue गर्न सक्छ
यस कारण नेपालमा सिधै बैंक collapse हुने सम्भावना तुलनात्मक रूपमा कम मानिन्छ।

नेपालमा समस्या आएका बैंकहरू
नेपालमा केही बैंकहरूमा विगतमा आर्थिक समस्या देखिएको थियो, जस्तै:
• Gorkha Development Bank
• United Development Bank
यी संस्थाहरूमा समस्या आएपछि नियामक निकायले हस्तक्षेप गरेको थियो।
बैंक collapse भयो भने के हुन्छ?
यदि कुनै बैंक collapse भयो भने:
• निक्षेपकर्ताले पैसा फिर्ता पाउन ढिलो हुन सक्छ
• बैंक बन्द हुन सक्छ
• सरकार वा केन्द्रीय बैंकले नियन्त्रण लिन सक्छ
• कहिलेकाहीँ अर्को बैंकसँग merge गरिन्छ